पावसाळ्यातल्या चार महिन्यानंतर पाऊस का नाही पडत?

- निरंजन घाटे

अनेक देशात वर्षभर पाऊस पडतो. भारतासारखे काही मोजके देश असे आहेत जेथे विशिष्ट महिन्यातच पाऊस पडतो. त्या विशिष्ट कालावधीनंतर पडणारा पाऊस अवकाळी पाऊस म्हणून ओळखला जातो. या पावसामुळे शेतीचं मोठं नुकसान होतं. आपल्याकडे जून ते सप्टेंबर हा पाऊस पडण्याचा कालवधी असतो. पण बरेचदा एप्रिल-मे महिन्यात पाऊस पडतो, त्याला आपण 'वळवाचा पाऊस' म्हणतो. जगातला काही विशिष्ट भाग सोडला तर इतर भागातल्या देशांमध्ये पावसाळा नसतो. तिथे वर्षभर पाऊस पडतो. अगदी उत्तरेकडच्या आणि दक्षिणेकडच्या देशांमध्ये उन्हाळ्यात आपण पाहतो तसा पाणीरूपातला पाऊस पडतो, तर हिवाळ्यात तो हिम म्हणजे बर्फ़ाच्या रूपात पडतो . विषुववृत्तीय प्रदेशात तो वर्षभर पडत राहतो .

साधारणपणे वर्षातले ७० ते ८० दिवस रोज संध्याकाळी पावसाची सर येते. भारत आणि भारताच्या पूर्वेकडचे देश तसंच आफ्रिकेचा काही भाग आणि द. अमेरिकेचा थोडा भाग यात मात्र उन्हाळ्याच्या दुसऱ्या भागात म्हणजे आपल्याकडे जून ते सप्टेंबर या काळात पर्जन्यवृष्टी होते. भारतात काही भागात यानंतरच्या काळात पाऊस पडतो त्याला ‘परतणारा मौसमी पाऊस’ किंवा परतीचा पाऊस असे म्हणतात. तो पूर्व भारत, भारताच्या पूर्व किनाऱ्याचा प्रदेश आणि दक्षिण भारतात पडतो. याला ईशान्य मोसमी पाऊस असं म्हणतात. पावसाळ्याच्या जून ते सप्टेंबर या कालावधीत पडणाऱ्या पावसाला नैऋत्य मोसमी पाऊस असे म्हणतात.