- विनय र.र.
( मराठी विज्ञान प्रसारक)
तुम्ही कधी कचऱ्याचा मोठा ढीग पाहिला आहे का? रस्त्याकडेला किंवा शेतात जमा झालेला कचरा – त्यात भाजीपाल्याच्या काड्या, कवचं, फळांची साल, पाने, कागद, प्लास्टिक... सगळं मिसळलेलं. पण तुम्हाला माहिती आहे का? हा ढीग आतून हळूहळू गरम होतो! कधीकधी इतका गरम की, त्यातून वाफ येऊ लागते किंवा दुर्गंधी येतो.
हे कसं घडतं?
याबद्दल एक मजेदार गोष्ट सांगतो.
कचऱ्यात खूप सेंद्रिय (ऑर्गेनिक) वस्तू असतात . जसे की भाज्या, फळं, पानं, अन्नाचे उरलेले तुकडे. हे सगळं जेव्हा ओलं राहतं आणि हवेचा थोडासा संपर्क असतो, तेव्हा त्यात लहान-लहान सूक्ष्मजीव (बॅक्टेरिया आणि फंगी) कामाला लागतात. हे सूक्ष्मजीव हे कचऱ्याचे 'छोटे छोटे खाणारे' आहेत. ते या सेंद्रिय वस्तू खातात, विघटन करतात आणि त्यातून पोषण घेतात. जेव्हा ते खातात, तेव्हा त्यांच्या शरीरात एक रासायनिक प्रक्रिया होते. या प्रक्रियेत उष्णता बाहेर पडते. जसं तुम्ही धावता किंवा खेळता तेव्हा तुमच्या शरीरातून उष्णता येते, तसंच हे सूक्ष्मजीव काम करताना उष्णता निर्माण करतात. ही उष्णता कचऱ्याच्या ढिगात अडकून राहते कारण ढीग मोठा असल्याने बाहेरची थंड हवा आत जाऊ शकत नाही. म्हणून ढीग आतून गरम होतो – कधी ५०-६० अंश सेल्सिअस इतका सुध्दा तो तापतो !
हे गरम होणं कंपोस्टिंग म्हणून ओळखलं जातं. शेतकरी आणि बागायतदार हे मुद्दाम करतात. कारण गरम झालेला कंपोस्ट चांगला खत बनतो. यामुळे झाडं मजबूत वाढतात.
हेही वाचा!
भरघोस पिकं देणारे सुपर हिरो जेव्हा पृथ्वीलाच जाळतात तेव्हा..
पण लक्षात ठेवा, फक्त सेंद्रिय कचरा (भाजी-फळं-पाने) असला तरच चांगली उष्णता होते. प्लास्टिक, काच, धातू यांच्यापासून उष्णता येत नाही. आणि जर ढिगात हवा अजिबात शिरली नाही तर दुर्गंधी येते आणि हानिकारक वायू (मिथेन) तयार होतो.
म्हणूनच आपण सर्वांनी कचरा वेगवेगळा करायला हवा. सेंद्रिय कचरा कंपोस्टसाठी आणि बाकीचा रिसायकलिंगसाठी. असं केल्याने ढीग गरम होईल, पण पर्यावरण स्वच्छ राहील आणि आपल्या झाडांना चांगलं खत मिळेल!तुम्ही घरी एक छोटासा कंपोस्ट बिन बनवून पाहा. त्यात भाज्यांच्या साली, काड्या, कवचे टाका, थोडी माती घाला, पाणी शिंपा आणि पहा. काही दिवसांत तो हळूहळू गरम होईल!
कचरा फक्त कचरा नाही, तो उष्णता आणि खत बनवणारा जादूई ढीग आहे!
घरी खेळता, शाळेत जाता तेव्हा रस्त्याच्या कडेला किंवा मैदानात मोठा कचऱ्याचा ढीग दिसतो का? त्यात प्लास्टिकची पिशवी, भाज्यांचे कवच, कागद, फळांची सालं.. सगळं मिसळलेलं असतं. हा ढीग फक्त गलिच्छ दिसत नाही, तर तो आपल्या पृथ्वीला, हवेला, पाण्याला आणि प्राण्यांनाही खूप त्रास देतो.
कचऱ्याचा ढीग हानिकारक कसा?
* पहिली समस्या: हवेचं प्रदूषण - कचऱ्यातील भाज्या, अन्न आणि पानं कुजतात तेव्हा मिथेन आणि कार्बन डायऑक्साइड नावाचे वायू तयार होतात. मिथेन हा वायू खूप शक्तिशाली आहे. तो पृथ्वीला कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा जास्त गरम करतो! यामुळे हवामान बदलतं, उन्हाळा जास्त गरम होतो, पाऊस अनियमित पडतो. ढीग जाळला तर काळा धूर येतो, जो श्वास घेताना अडचण निर्माण करतो. लहान मुलांना खोकला, दमा होऊ शकतो.
दुसरी समस्या: पाण्याचं प्रदूषण - पाऊस पडला की पाणी कचऱ्यातून जाते आणि सगळी विषारी रसायनं, प्लास्टिकचे कण आणि रंग घेऊन खाली जाते. हे लेकरेट (कचऱ्यातील घाणेरडं पाणी) भूगर्भातील पाण्यात मिसळतं. शेतातले पाणी, विहिरीचं पाणी आणि नद्या घाण होतात. मग त्या पाण्यात मासे मरतात, झाडे मरतात. आपण ते पाणी प्यायलो तर आजार होतात.
तिसरी समस्या: मातीचं नुकसान - कचऱ्यामुळे माती खराब होते. प्लास्टिक शेकडो वर्षं कुजत नाही. त्यामुळे माती कठीण होते आणि झाडं चांगली वाढत नाहीत. शेतकऱ्यांना चांगलं पीक मिळत नाही. उंदीर, माश्या, कीटक येतात जे आजार पसरवतात.
चौथी समस्या - प्राण्यांना त्रास - गायी, कुत्रा, पक्षी कचऱ्यातील प्लास्टिक खातात. प्लास्टिक पोटात अडकतं आणि ते गरीब बिचारे प्राणी आजारी पडतात किंवा मरतात. समुद्रात कचरा गेला तर मासे, कासवं यांना धोका असतो.
पाचवी सगळ्यात मोठी समस्या - कचऱ्याचे ढीग जागा व्यापतात. जिथे पूर्वी हिरवीगार झाडं होती तिथे आता कचऱ्याचे ढीग असतात. यामुळे पक्षी, प्राणी आपली घरं गमावतात.
आपण काय करू शकतो?
- कचरा वेगवेगळा करा:
- भाजी-फळे कंपोस्टसाठी (खत बनवण्यासाठी)
- प्लास्टिक रिसायकलिंगसाठी.
- घरी कमी कचरा तयार करा.
- जेवताना अन्न वाया घालवू नका,
- प्लास्टिक पिशव्या कमी वापरा.
- शाळेत आणि घरात स्वच्छता अभियान सुरु करा!
जर आपण सर्वजण कचरा व्यवस्थित हाताळला तर कचऱ्याचे ढीग कमी होतील, पृथ्वी स्वच्छ आणि टवटवीत दिसू लागेल, हवा स्वच्छ राहील आणि प्राणी सुखाने जगतील.
आजपासूनच सुरुवात करा – एक छोटीशी पिशवी वेगळी ठेवा आणि सेंद्रिय कचरा कंपोस्टमध्ये टाका. तुम्ही पृथ्वीचे छोटे रक्षक आहात!
आपली पृथ्वी स्वच्छ ठेवूया, हिरवीगार ठेवूया!
काय वाटलं वाचून ? मजा आली? नवीन काहीतरी कळलं ?प्रश्न पडले?... लग्गेच कळवा! - कसं कळवणार ?
व्हाॅट्सॲप मेसेज करा : ९११२०५०५००
ईमेल पाठवा : urjaa.online@gmail.com
क्लिक करा, मेसेज लिहा :https://urjaa.online/contact
